Tượng đồng trong nhà: lớp màu giả cổ, gỉ xanh, dấu tay — lau gì, để yên gì
Bài “Tượng gỗ và tượng đá: nứt, cong, mối” trong mục này nói về hai chất liệu kia. Bài này dành riêng cho tượng đồng: linh vật, tượng con giáp, tượng trang trí bằng đồng đúc hoặc kim loại màu đồng. Câu hỏi hay gặp nhất là “tượng bị xỉn, bị lên màu xanh, lau thế nào”, và câu trả lời phụ thuộc vào một điều cần biết trước: bề mặt tượng thuộc loại nào.
Ba kiểu bề mặt
- Màu giả cổ (patina): người làm cố ý dùng hoá chất, nhiệt để tạo lớp màu nâu, đen, xanh trên bề mặt, giống đồ đồng lâu năm. Thường có thêm lớp sáp hay sơn phủ mỏng.
- Đồng bóng có lớp phủ: đồng được đánh sáng rồi phủ sơn trong suốt để giữ màu vàng đồng.
- Đồng trần: không phủ gì, để đồng tự lên màu theo thời gian.
Cách nhận ra: tượng có màu không đều, sẫm ở khe, sáng ở đỉnh nổi, có sắc xanh rải đều một cách “có chủ ý” thường là giả cổ. Tượng vàng bóng đều, sờ thấy lớp nhẵn như kính là có lớp phủ. Tượng đồng trần thì dấu tay in lên rất rõ chỉ sau vài ngày.
Gỉ xanh: lớp màu hay ăn mòn
Màu xanh trên đồng có thể là hai thứ rất khác nhau:
- Lớp xanh cố ý của màu giả cổ: phẳng, bám chắc, đều trong khe hoặc rải theo ý đồ trang trí. Đây là một phần của tượng, không phải lỗi.
- Gỉ xanh do ẩm, muối, mồ hôi: hay xuất hiện thành đốm, mảng lốm đốm ở chỗ hay chạm tay, chỗ đọng nước, đáy tượng sát mặt kệ ẩm. Có khi bột, xốp, cọ vào thì rơi ra.
Đốm gỉ dạng bột, nhất là màu xanh nhạt sáng, xuất hiện rồi lan ra, là dấu hiệu ăn mòn đang hoạt động. Với tượng có giá trị, nên mang tới người làm đồ đồng hoặc phục chế để được xem.
🔴 Không dùng chất tẩy đồng, chanh, giấm lên tượng màu giả cổ
Đây là sai lầm phổ biến nhất. Mẹo truyền miệng “chanh muối, giấm, kem tẩy đồng làm sáng đồng” đúng với nồi đồng, mâm đồng trần. Với tượng giả cổ, chúng tẩy luôn lớp màu mà người làm đã tạo ra, để lại những mảng vàng sáng loang lổ không đều, rất khó làm lại. Với tượng có lớp phủ, axit làm mờ, bong lớp phủ. Ngoài ra:
- Muối còn sót trong khe sẽ hút ẩm và làm gỉ nặng thêm.
- Kem tẩy có hạt mài làm xước bề mặt.
Nếu bạn muốn đổi một tượng giả cổ thành đồng sáng, đó là việc làm lại bề mặt, nên để thợ làm và chấp nhận không quay lại được.
Lau tượng đồng: cách an toàn chung
- Phủi bụi bằng chổi lông mềm, đi vào khe.
- Lau bằng khăn mềm khô. Bẩn bám thì khăn hơi ẩm vắt kiệt, sau đó lau khô ngay, không để nước đọng trong khe.
- Không ngâm, không rửa dưới vòi nước.
- Tượng đồng trần mà bạn muốn giữ sáng: có thể dùng sản phẩm đánh đồng chuyên dụng, theo hướng dẫn, đeo găng, làm ở chỗ thoáng; chấp nhận phải làm lại định kỳ.
Dấu tay trên đồng
Mồ hôi tay có muối và dầu. Trên đồng trần, dấu tay để lâu sẽ “in” thành vết sẫm khó lau. Trên lớp phủ, dấu tay làm mờ. Khi cầm tượng đồng để lau hay dời chỗ, đeo găng vải cotton mỏng, hoặc lau sạch dấu tay ngay sau khi cầm. Với tượng ở quầy hàng mà khách hay sờ (như sờ đầu linh vật lấy may), chấp nhận chỗ đó sẽ sáng lên hoặc sẫm đi theo thời gian; đó là dấu vết của tay người, nhiều người thấy nó đẹp.
Đặt tượng đồng ở đâu cho bền
- Tránh bếp (hơi dầu mỡ), phòng tắm (ẩm), sát cửa sổ gần biển (hơi muối).
- Tránh đặt trực tiếp trên mặt gỗ ẩm hoặc mặt đá hay đọng nước; lót một miếng nỉ.
- Gần bàn thờ có khói hương: khói bám nhanh, lau định kỳ bằng khăn khô.
- Tượng nặng: kệ, tủ phải chịu tải; mục “Kê đặt và an toàn” có bài riêng.
Tượng màu đồng mà không phải đồng
Nhiều tượng “màu đồng” thực ra là composite, nhựa, thạch cao phủ sơn nhũ đồng, hoặc hợp kim kẽm mạ. Cách lau giống như trên (khô, mềm), nhưng nhớ: sơn nhũ có thể bong khi cọ mạnh, và lớp mạ trên kẽm khi trầy sẽ lộ màu xám. Bài trước trong mục này nói cách nhận ra tượng composite.
Sửa chỗ trầy, chỗ bong màu
Vết trầy nhỏ trên tượng giả cổ có thể được thợ phủ màu lại. Đừng tự tô bằng bút sơn, sơn móng tay: màu không khớp, bề mặt không đều, lần sau thợ khó xử lý hơn. Ghi lại vị trí, chụp ảnh, mang tới người làm đồ đồng khi có dịp.
Tượng đồng ở vùng biển và nơi nồm ẩm
Hơi muối ở vùng ven biển và độ ẩm cao trong mùa nồm làm đồng lên gỉ nhanh hơn nhiều. Ở những nơi này:
- Đặt tượng trong tủ kính có cửa hoặc phòng có máy hút ẩm, điều hoà.
- Lau khô tượng thường xuyên hơn, nhất là sau những ngày nồm đọng nước.
- Kiểm đáy tượng định kỳ, chỗ tiếp xúc mặt kệ hay giữ ẩm.
- Không phủ tượng bằng ni lông kín trong mùa ẩm; hơi nước bị nhốt lại đọng ngay trên mặt đồng.
Tượng đồng làm quà: dặn người nhận một câu
Khi tặng một tượng đồng màu giả cổ, kèm một tấm thẻ nhỏ: “Tượng có lớp màu giả cổ, chỉ lau khăn khô, không dùng chanh, giấm hay kem tẩy”. Một câu đó cứu được rất nhiều tượng khỏi một buổi “lau cho sáng” đầy thiện ý của người nhà.
Nói gọn lại
Trước khi lau, nhận ra tượng là giả cổ, có lớp phủ hay đồng trần. Lau khô, mềm là an toàn cho cả ba. Chanh, giấm, muối, kem tẩy chỉ dành cho đồng trần và sẽ phá hỏng lớp màu giả cổ. Gỉ xanh dạng bột lan dần thì mang đi hỏi thợ.