Tượng gỗ và tượng đá: nứt, cong, mối — cái nào là hỏng thật
Tượng gỗ nứt một đường dọc thớ. Tượng đá có vệt trắng chạy ngang. Đế gỗ cong vênh sau một mùa nồm. Ba chuyện này làm người ta lo, mà không phải cái nào cũng là hỏng. Bài này tách ra cho rõ.
Gỗ: nứt vì co ngót, không phải vì kém
Gỗ là vật liệu hút và nhả ẩm theo không khí quanh nó, và khi làm vậy thì nó nở ra hoặc co lại. Điều quan trọng: nó co không đều theo các hướng — co nhiều theo vòng thớ, ít hơn theo hướng xuyên tâm, và gần như không co theo chiều dài.
Chính sự co không đều đó tạo ra ứng suất bên trong, và khi ứng suất vượt sức chịu thì gỗ nứt. Nứt thường chạy dọc theo thớ, mở rộng từ ngoài vào, và với tượng khối thì hay xuất hiện ở mặt có tiết diện lớn nhất.
Vì vậy, một đường nứt dọc thớ trên tượng gỗ khối là chuyện rất thường, kể cả với gỗ tốt và thợ giỏi. Nhiều người trong nghề xem đó là đặc tính của vật liệu. Cái đáng quan tâm hơn là:
Nứt có ăn qua chỗ yếu về kết cấu không — cổ tượng, chân, phần nhô ra mảnh. Nứt ở đó thì tượng có thể gãy khi cầm.
Nứt có ngày càng rộng không. Lấy bút chì đánh dấu hai đầu vết nứt rồi xem lại sau vài tháng. Đứng yên thì đã ổn định; lan tiếp thì môi trường đang có vấn đề.
Cách phòng chủ yếu là giữ độ ẩm quanh tượng đừng thay đổi đột ngột: tránh để cạnh máy lạnh thổi thẳng, cạnh cửa sổ nắng gắt, trên nóc tủ gần đèn nóng, hoặc trong phòng lúc nào cũng bật máy hút ẩm hết công suất. Gỗ ghét thay đổi nhanh hơn là ghét ẩm hay khô.
Cong vênh và đế không còn phẳng
Cùng nguyên nhân co ngót, nhưng biểu hiện khác: tấm gỗ hoặc đế gỗ cong về một phía, thường là phía khô nhanh hơn.
Hay gặp nhất khi một mặt thoáng còn mặt kia bị bịt — đế đặt sát mặt đá lạnh, tấm kê áp sát tường, hoặc mặt dưới không được đánh bóng trong khi mặt trên có phủ.
Cách giảm: để cả hai mặt thoáng như nhau, kê đệm nhỏ ở bốn góc cho không khí đi dưới đáy. Đế đã cong nhiều thì thường phải làm lại, và nắn ép tại nhà hay làm nứt thêm.
Mối và mọt: đây mới là hỏng thật
Khác hẳn nứt — nhóm này ăn dần và không tự dừng.
Dấu hiệu: những lỗ tròn nhỏ trên bề mặt; bột gỗ mịn rơi ra đọng thành đốm dưới chân tượng; gõ vào nghe rỗng ở một vùng; hoặc thấy đường đất nhỏ chạy trên tường, trên chân kệ — đó là đường đi của mối.
Thấy bột gỗ mới rơi ngày qua ngày là dấu hiệu đang hoạt động, không phải vết cũ.
Việc nên làm: tách món đó khỏi các đồ gỗ khác ngay, để chỗ khô thoáng, và gọi đơn vị xử lý côn trùng có nghề nếu nghi mối trong nhà — vì lúc đó vấn đề không chỉ ở bức tượng mà ở kết cấu gỗ của cả căn nhà.
Và một lưu ý an toàn: đừng tự phun hoá chất diệt mối trong khu vực bàn thờ, khu bếp, hoặc phòng có trẻ nhỏ và vật nuôi. Đó là việc cần người biết dùng đúng liều và đúng cách thông thoáng.
Đá: đường rạn tự nhiên khác với nứt
Đá tự nhiên gần như luôn có đường vân, vệt màu, và những đường rạn rất nhỏ hình thành trong lòng đất. Chúng nằm bên trong, thường không cảm nhận được khi rà tay, và không đổi theo thời gian.
Nứt thật thì khác: rà móng tay thấy gợn hoặc mắc lại; nhìn nghiêng dưới đèn thấy đường mở ra tới bề mặt; và nó xuất hiện sau một va chạm hoặc sau một thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Phép thử nghe thì chỉ dùng được với món treo hoặc cầm tay: gõ nhẹ, món liền tiếng vang trong hơn món có vết nứt xuyên. Nhưng đây là dấu hiệu tham khảo, không phải kết luận.
Sốc nhiệt là nguyên nhân hay bị bỏ qua nhất. Đá đang lạnh mà dội nước nóng, hoặc đang nóng ngoài nắng rồi mang vào phòng máy lạnh, có thể nứt. Đây cũng là lý do không nên đặt quả cầu đá hay tượng đá ở chỗ nắng chiếu thẳng buổi chiều.
Lớp hoàn thiện bên ngoài: sơn, dầu, sáp, phủ bóng
Phần lớn tượng gỗ và một số tượng đá có một lớp hoàn thiện, và lớp đó hỏng trước lõi. Biết nó là loại gì thì mới chăm đúng.
Dầu thấm vào gỗ — mặt gỗ sờ mịn, không bóng gương, thấm nước chậm. Loại này cần bổ sung định kỳ, và khi bạc màu thì lau lại một lớp mỏng là hồi.
Sáp — có ánh ấm, sờ hơi trơn. Sáp mòn dần, nhất là chỗ hay cầm, và đánh lại khá dễ.
Sơn phủ bóng — tạo một màng nằm trên bề mặt. Bền hơn nhưng khi nứt thì nước chui vào dưới màng và gây đốm trắng hoặc bong mảng, và chỗ đó không lau ra được.
Cách phân biệt nhanh: nhỏ một giọt nước lên chỗ khuất. Thấm vào là dầu hoặc sáp; đọng thành hạt trên bề mặt là màng phủ.
Ba điều đúng với mọi loại: không dùng nước rửa chén và chất tẩy, không ngâm, và lau ẩm thì lau khô ngay. Với lớp màng đã nứt thì đừng lau ẩm nữa — hỏi nơi bán hoặc thợ trước.
Mua mới: hỏi gì để tránh chuyện về sau
Mấy câu ngắn mà tiết kiệm nhiều phiền, và đều là câu về món hàng:
"Gỗ này là gỗ gì, đã sấy chưa?" — gỗ chưa ổn định độ ẩm là gỗ sẽ nứt và cong nhiều hơn sau khi về nhà.
"Món này liền khối hay ghép?" — hàng ghép không xấu, nhưng mối ghép là chỗ có thể hở khi độ ẩm đổi, nên biết trước để khỏi tưởng là nứt.
"Bề mặt hoàn thiện bằng gì, chăm sao?"
"Có vết nứt hay rạn nào sẵn không, chỉ giúp em?" — hỏi ngay tại chỗ, và chụp ảnh lại. Sau này có tranh luận thì đây là bằng chứng.
"Nếu về nhà vài tuần mà nứt thì xử thế nào?" — hỏi trước khi trả tiền chứ không phải sau. Người bán hiểu nghề sẽ giải thích phần nào là đặc tính vật liệu, phần nào họ chịu trách nhiệm.
Hai chuyện an toàn đi kèm
Quả cầu thuỷ tinh và pha lê ở bậu cửa sổ hội tụ ánh nắng thành một điểm nóng và đã gây cháy xém rèm, mặt bàn, giấy. Đây là quang học, không phải chuyện kiêng kỵ — dời khỏi chỗ có nắng chiếu thẳng là xong.
Tượng nặng đặt trên kệ cao là rủi ro thật với trẻ nhỏ và vật nuôi. Đặt thấp, đặt sâu vào trong, và với kệ cao thì neo kệ vào tường. Món nặng rơi từ độ cao ngang đầu là chuyện thương tích, không chỉ là mất món đồ.
Sửa hay không sửa
Tự làm được: bôi dầu dưỡng cho gỗ khô, dán lại một mảnh nhỏ đã rời bằng keo phù hợp, kê lại cho cân.
Nên để người có nghề: nứt xuyên qua chỗ chịu lực, tượng đá nứt lớn, món có giá trị, và mọi trường hợp liên quan mối. Với món đắt thì hỏi nơi bán trước — nhiều nơi nhận xử lý cho hàng của họ, và tự xử sai một lần là không lấy lại được.
Còn phần ý nghĩa: có người xem nứt vỡ là điềm, có người xem là vật liệu tự nhiên làm việc của nó. Cả hai cách nghĩ đều có người theo, và không ai có quyền bắt bạn phải sợ. Riêng câu "để lâu không xử lý là nặng thêm" khi nó dẫn thẳng tới một dịch vụ có giá thì nên nghe lại lần nữa.
Tóm lại
Gỗ nứt dọc thớ là đặc tính co ngót của vật liệu, rất thường gặp kể cả với gỗ tốt — đánh dấu hai đầu vết nứt rồi xem vài tháng sau có lan không. Cong vênh thì do hai mặt khô không đều, nên để cả hai mặt thoáng như nhau.
Mối mọt mới là hỏng thật: lỗ tròn nhỏ, bột gỗ mịn rơi ra, gõ nghe rỗng — tách khỏi đồ gỗ khác và gọi người có nghề. Đá thì phân biệt đường rạn trong lòng đá với nứt tới bề mặt bằng cách rà móng tay và nhìn nghiêng dưới đèn.