Đế và giá đỡ: phần hay bị coi nhẹ mà quyết định món đứng vững hay không
Mua một pho tượng hay một khối đá, người ta cân nhắc rất kỹ phần thân — chất liệu, kích thước, đường nét. Còn cái đế thì thường lấy luôn cái có sẵn, hoặc bỏ qua.
Nhưng đế quyết định khá nhiều thứ: món đứng có vững không, nhìn có cân không, và có làm xước mặt bàn không. Bài này nói về phần bị coi nhẹ đó.
Đế làm ba việc, không phải một
Hiểu ba việc này thì biết mình cần loại nào.
Giữ cho món đứng vững. Đây là việc quan trọng nhất và cũng dễ đánh giá nhất — món có đáy không phẳng, đáy nhỏ, hoặc trọng tâm cao thì bắt buộc phải có đế.
Nâng món lên đúng tầm nhìn. Một pho tượng đặt thấp quá thì người ta chỉ nhìn thấy đỉnh đầu. Đế cao thêm vài phân đổi hẳn cách món được nhìn.
Ngăn cách món với mặt bàn. Đáy đá và đáy kim loại làm xước mặt gỗ, và ngược lại mặt bàn ẩm thì làm hại đáy món. Đế đóng vai lớp đệm giữa hai bên.
Món nào chỉ cần một trong ba việc thì một cái lót mỏng là đủ. Món cần cả ba thì mới đáng đầu tư một cái đế tử tế.
Chọn chất liệu đế
Không có loại nào tốt nhất, chỉ có loại hợp với món và hợp với chỗ đặt.
Gỗ. Phổ biến nhất, ấm mắt, dễ khoét lõm cho khớp đáy món. Nhược điểm là sợ ẩm và có thể cong theo thời gian — không hợp chỗ ẩm hoặc ngoài trời.
Đá. Nặng nên rất vững, hợp với món cao hoặc món hay bị va. Nhược điểm là nặng thật — kê trên kệ mỏng thì phải tính tải, và rơi xuống chân thì nguy hiểm.
Kim loại. Mảnh mà chắc, hợp với món cần khoe phần thân. Phải xem lớp phủ có bền không, nhất là ở chỗ ẩm.
Nhựa và vật liệu tổng hợp. Nhẹ và rẻ, hợp với món nhỏ. Nhưng nhẹ thì kém vững, và với món đáng tiền thì nhìn không xứng.
Nguyên tắc đơn giản: đế nên nặng hơn hoặc ít nhất tương xứng với phần trên. Đế nhẹ đỡ món nặng là công thức của một lần đổ.
Tỉ lệ: mấy con số dùng được bằng mắt
Không cần thước, chỉ cần vài cách nhìn.
Đế nên rộng hơn đáy món. Nhô ra một chút ở mọi phía thì nhìn có chân và cũng vững hơn. Đế nhỏ hơn đáy trông chênh vênh dù thực tế vẫn đứng được.
Đế quá cao thì mất cân. Đế cao hơn thân món làm mắt nhìn vào cái đế trước — trừ khi bạn cố ý muốn vậy.
Ướm thử trước khi mua. Nếu mua rời thì mang theo số đo đáy món, hoặc chụp ảnh có vật so sánh. Mua về mới biết không khớp là chuyện rất hay xảy ra.
Nhìn từ chỗ người ta hay ngồi. Đặt thử rồi lùi ra ngồi xuống ghế nhìn lại — góc nhìn khi đứng và khi ngồi khác nhau nhiều hơn ta tưởng.
Phần chống trượt và chống đổ
Đây là phần đáng làm nhất và tốn ít nhất.
Miếng đệm dưới đáy đế. Nỉ, cao su hoặc silicon — vừa chống trượt vừa không làm xước mặt bàn. Dán bốn góc là xong, và nó thay đổi hẳn độ ổn định.
Đế có lõm khớp đáy món. Với món tròn hoặc đáy không đều thì phần lõm giữ món không lăn, quan trọng hơn hẳn so với đế phẳng.
Kiểm bằng cách đẩy nhẹ. Đẩy nhẹ vào phần trên của món xem nó có xu hướng nghiêng không. Nếu chỉ một cú chạm nhẹ đã chông chênh thì đó là món sẽ đổ vào một ngày nào đó.
Nhà có trẻ nhỏ hoặc mèo thì tính khác. Ở đó món cần đế nặng, đáy rộng, và nên đặt sâu vào trong mặt kệ chứ không sát mép. Với món to nặng thì cân nhắc cố định vào kệ.
Và nhớ rằng nhà nào cũng rung nhẹ — xe chạy ngoài đường, đóng cửa, bước chân. Món đứng chông chênh sẽ dịch dần ra mép qua nhiều tháng.
Đặt trên mặt gì
Cái đế tốt tới đâu cũng vẫn phụ thuộc mặt bên dưới.
Mặt kính rất trơn — đế không có đệm chống trượt thì dễ trôi. Mặt gỗ bóng cũng vậy.
Kệ treo tường thì phải tính tải: món cộng đế có thể nặng hơn bạn nghĩ, và kệ treo thường có giới hạn thấp hơn kệ đứng.
Mặt bàn hay bị lau nước thì nên tránh đế gỗ, hoặc ít nhất phải có lớp đệm cách nước.
Và nếu đặt ở chỗ có nắng chiếu thẳng thì cả món lẫn đế đều bạc màu theo thời gian — đế gỗ và đế phủ sơn xuống trước.
Khi mua rời hay đặt làm
Mấy câu nên hỏi.
Hỏi đế có khoét lõm khớp đáy không, hay chỉ là mặt phẳng. Với món đáy cong thì đây là khác biệt lớn.
Hỏi chất liệu thật là gì — gỗ đặc hay gỗ ghép, đá thật hay bột đá ép, kim loại đặc hay rỗng phủ ngoài. Mấy thứ này ảnh hưởng tới độ nặng và độ bền.
Hỏi có kèm miếng đệm chống trượt không. Nếu không thì tự mua, rất rẻ.
Với đặt làm riêng thì gửi kích thước đáy món kèm ảnh chụp có thước bên cạnh, và hỏi rõ thời gian làm — nhiều người đặt sát dịp rồi không kịp.
Khi món và đế không cùng bộ
Rất nhiều món được mua rời và ghép với đế rời, nên chuyện khớp nhau đáng nói riêng.
Về màu. Không cần cùng màu, nhưng nên cùng tông — món ấm thì đế ấm, món lạnh thì đế lạnh. Ghép ngược tông làm cả hai đều khó nhìn.
Về độ tinh xảo. Món chạm khắc kỹ đặt trên đế thô mộc thì trông lệch; ngược lại đế chạm rồng phượng đỡ một khối đá trơn thì cái đế lại giành phần nhìn.
Về thời kỳ và phong cách. Món cũ ghép đế mới bóng loáng là chỗ hay lệch nhất. Nếu có món cũ thì tìm đế mộc, ít chi tiết, để phần nhìn dồn vào món.
Nếu không chắc thì chọn đế đơn giản. Đế càng ít nói thì càng khó sai, và món nào cũng ghép được.
Mấy kiểu đế hay gặp
Nhận mặt cho dễ chọn.
Đế phẳng. Một tấm, có thể vát cạnh. Hợp món đáy phẳng, rẻ và dễ tìm nhất.
Đế có lõm. Khoét một hõm khớp đáy món. Bắt buộc với món tròn, món đáy cong, và món có thể lăn.
Đế cao dạng bệ. Nâng món lên hẳn. Hợp phòng có nhiều đồ thấp, hoặc khi muốn món nổi bật trong một mảng.
Giá đỡ có ngàm. Ôm lấy phần thân, dùng cho món mỏng hoặc món phải dựng nghiêng. Phải chú ý ngàm có làm xước bề mặt không.
Đế xoay. Tiện để ngắm nhiều mặt, nhưng thêm một bộ phận chuyển động là thêm một chỗ hỏng và một chỗ kém vững. Với món nặng thì cân nhắc kỹ.
Ba điều gọn lại
Một, đế làm ba việc — giữ vững, nâng tầm nhìn, và ngăn cách với mặt bàn; biết mình cần việc nào thì biết cần loại đế nào.
Hai, đế nên nặng hơn hoặc tương xứng với phần trên, và nên rộng hơn đáy món; đế nhẹ đỡ món nặng là công thức của một lần đổ.
Ba, dán miếng đệm chống trượt dưới đáy đế — việc rẻ nhất trong cả bài mà đổi hẳn độ ổn định.