Quả cầu dạ quang: phát sáng thế nào, “sạc” sáng ra sao, và câu hỏi về phóng xạ
Các bài trước trong mục “Quả cầu và trụ đá” nói về quả cầu đá, quả cầu trong suốt, quả cầu xoay, vết nứt bên trong. Bài này nói về một loại quả cầu có “tính năng” mà các loại kia không có: phát sáng trong bóng tối. Nó được bán với nhiều tên: đá dạ quang, ngọc dạ minh châu, quả cầu đom đóm. Và nó luôn kéo theo câu hỏi: tại sao nó sáng, và có an toàn không.
Vì sao nó sáng
Hiện tượng “dạ quang” (phát sáng kéo dài sau khi tắt đèn) là lân quang: vật liệu hấp thụ năng lượng ánh sáng, rồi nhả dần ra dưới dạng ánh sáng yếu trong một khoảng thời gian. Phần lớn quả cầu dạ quang trên thị trường hiện nay được làm từ đá hoặc vật liệu tổng hợp có trộn hoặc phủ bột phát quang, loại hay dùng là hợp chất strontium aluminate, cho ánh xanh lá hoặc xanh lam sáng và lâu.
Trong tự nhiên, một số khoáng vật như fluorite có thể huỳnh quang (phát sáng khi đang chiếu đèn UV) và một ít lân quang yếu, nhưng ánh sáng mạnh, kéo dài cả giờ như quả cầu bán trên kệ thường là nhờ vật liệu phát quang được thêm vào. Đó không phải là lừa đảo nếu được nói rõ; nó chỉ khác với câu chuyện “ngọc tự sáng từ ngàn năm”.
Vì sao sáng yếu dần
Lân quang là nhả dần năng lượng đã nhận. Ngay sau khi tắt đèn, quả cầu sáng nhất; sau vài phút giảm nhanh, rồi giữ mức yếu trong thời gian dài hơn. Mắt người cũng cần vài phút để quen bóng tối, nên có lúc tưởng nó sáng lên sau khi tắt đèn. Đến sáng hôm sau, ánh sáng thường đã rất mờ hoặc không còn thấy.
Cho quả cầu “sạc” sáng
- Ánh nắng gián tiếp hoặc đèn ban ngày vài chục phút là đủ để quả cầu sáng đẹp buổi tối.
- Đèn có nhiều tia cực tím (đèn UV nhỏ) cho kết quả nhanh và mạnh.
- Không cần phơi nắng gắt nhiều giờ. Thêm thời gian không làm nó sáng lâu hơn đáng kể, mà nắng gắt làm nóng đế, bạc màu đế gỗ, và với quả cầu trong có thể tụ nhiệt.
🔴 Câu hỏi về phóng xạ: hiểu cho đúng
Câu hỏi này có lý do lịch sử: đầu thế kỷ hai mươi, mặt đồng hồ dạ quang từng dùng radium, một chất phóng xạ, và đã gây hại thật cho công nhân sơn mặt đồng hồ. Vì vậy người ta liên tưởng “dạ quang” với “phóng xạ”.
Bột phát quang phổ biến ngày nay như strontium aluminate không phóng xạ; nó phát sáng nhờ hấp thụ ánh sáng, không nhờ phân rã hạt nhân. Tuy vậy:
- Bạn không thể biết chắc một món không rõ nguồn gốc dùng vật liệu gì chỉ bằng mắt.
- Món sáng liên tục mà không cần chiếu sáng trước, sáng đều suốt đêm qua nhiều ngày không nhận ánh sáng, là điều bất thường đáng hỏi.
- Nếu thật sự lo, có thể nhờ nơi có máy đo phóng xạ kiểm tra; đừng dựa vào lời người bán “hàng sạch”.
Với hàng có nguồn gốc rõ ràng, quả cầu dạ quang thông thường là đồ trang trí an toàn ở mức tiếp xúc thông thường.
Những câu chuyện quanh “dạ minh châu”
Dạ minh châu trong truyện cổ là viên ngọc tự sáng trong đêm, báu vật của vua chúa. Quả cầu dạ quang trên kệ thường được đặt tên theo truyền thuyết này để tăng giá trị. Một quả cầu sáng nhờ bột phát quang vẫn đẹp và thú vị; chỉ đừng trả giá của “báu vật hiếm” cho nó. Hỏi thẳng: “Quả cầu sáng nhờ khoáng vật tự nhiên hay nhờ vật liệu phát quang được thêm vào?”
Đặt ở đâu
- Phòng khách, kệ trưng bày nơi tối buổi tối: chỗ nó “trình diễn” đẹp nhất.
- Không cần đặt ngay cửa sổ nắng; một lúc chiếu đèn trước giờ tắt đèn là đủ.
- Phòng ngủ trẻ em: ánh sáng xanh nhẹ có thể dễ chịu với một số trẻ sợ tối, nhưng quả cầu nặng phải đặt chỗ chắc, trẻ không lăn được, không làm rơi.
Lau và giữ
Lau khô bằng khăn mềm. Lớp bề mặt của quả cầu phủ bột phát quang có thể mòn nếu chà mạnh hay dùng chất tẩy; mòn chỗ nào thì chỗ đó sáng kém đi. Đế gỗ, đế nhựa: tránh ẩm. Quả cầu nặng: mục “Kê đặt và an toàn” có bài về kệ và chống lăn.
Khi quả cầu sáng yếu hơn lúc mới mua
Bột phát quang tốt giữ khả năng phát sáng rất lâu. Nếu quả cầu sáng yếu đi, kiểm: lớp bề mặt có bị mòn, bị phủ bụi bẩn không; quả cầu có được chiếu sáng đủ trước khi tắt đèn không. Bụi làm giảm cả ánh sáng đi vào lẫn đi ra.
Thử huỳnh quang bằng đèn UV nhỏ
Nếu tò mò, một chiếc đèn UV nhỏ (loại soi tiền) cho phép phân biệt hai hiện tượng: chiếu vào thấy quả cầu sáng lên ngay và tắt ngay khi tắt đèn là huỳnh quang; tắt đèn rồi mà vẫn sáng một lúc lâu là lân quang. Quả cầu dạ quang thông thường cho cả hai. Không nhìn thẳng vào đèn UV, và không chiếu vào mắt người hay thú nuôi.
Mua qua mạng: ảnh trong tối không nói hết
Ảnh quả cầu dạ quang trên mạng thường chụp phơi sáng lâu, ánh xanh rực hơn hẳn mắt thường thấy. Hỏi người bán video quay bằng điện thoại thường, trong phòng tối, vài phút sau khi tắt đèn. Đó mới là mức sáng bạn sẽ thấy ở nhà.
Nói gọn lại
Quả cầu dạ quang sáng nhờ lân quang: nhận ánh sáng rồi nhả dần. Phần lớn hàng hiện nay dùng bột phát quang không phóng xạ, không cần phơi nắng gắt để “sạc”. Món sáng suốt đêm mà không cần chiếu trước mới là điều đáng hỏi; và đừng trả giá báu vật cho một tên gọi lấy từ truyền thuyết.