Pháp khí và đồ thờ: ranh giới nên biết
Trên cùng một kệ hàng có thể đứng cạnh nhau: một quả cầu đá, một tượng Phật, một thánh giá, một bùa bình an xin ở chùa. Người bán gọi chung là "vật phẩm", nhưng với người mua thì bốn thứ đó không cùng loại.
Bài này nói về chỗ khác nhau, và vì sao biết phân biệt lại quan trọng.
Ba nhóm khác nhau
Đồ trang trí có ý nghĩa biểu tượng. Quả cầu đá, cây tài lộc, tranh phong cảnh, đồ bằng đá quý. Chúng mang ý nghĩa theo quy ước nhưng không gắn với một đấng thiêng nào. Đặt ở đâu, tặng cho ai, xử lý thế nào khi hỏng — đều là chuyện thẩm mỹ và tiện dụng.
Linh vật trong truyền thuyết. Tỳ hưu, thiềm thừ, kỳ lân, long quy. Chúng có gốc trong truyện dân gian và tín ngưỡng dân gian, nhưng phần lớn không phải đối tượng thờ cúng — người ta bày chứ ít khi lập bàn thờ riêng cho chúng.
Đồ thờ và vật mang tính tôn giáo. Tượng Phật, tượng Bồ Tát, tượng Thần Tài Ông Địa, bài vị, bát hương, thánh giá, tràng hạt, kinh sách. Nhóm này thuộc về tín ngưỡng và tôn giáo — với người theo, chúng không phải hàng hoá trang trí.
Ranh giới giữa ba nhóm không tuyệt đối và tuỳ người. Nhưng biết là có ba nhóm thì tránh được nhiều chuyện khó xử.
Vì sao phân biệt lại quan trọng
Khi tặng quà. Tặng một quả cầu đá cho ai cũng được. Tặng một tượng Phật cho người theo tôn giáo khác thì đặt họ vào thế khó: không nhận thì ngại, nhận thì không biết để đâu, mà bỏ đi thì lại thấy có lỗi. Đây là tình huống rất hay gặp và người tặng thường không nhận ra.
Khi bày trong nhà có nhiều người. Nhà có người theo đạo khác, hoặc con dâu con rể khác tín ngưỡng — bày một vật mang tính tôn giáo ở nơi sinh hoạt chung là chuyện nên bàn trước.
Khi bày ở nơi công cộng hoặc nơi làm việc. Bàn làm việc, quầy lễ tân, phòng họp — đây là không gian chung, và một biểu tượng tôn giáo đặt ở đó gửi đi một thông điệp mà không phải ai cũng thoải mái.
Khi món đồ hỏng hoặc không dùng nữa. Đây là chỗ khác nhau rõ nhất — xem phần dưới.
Cách đối xử với đồ mang tính tôn giáo
Với người không theo mà nhận được, hoặc mua nhầm, hoặc thừa kế lại:
Không bày ở chỗ thấp, chỗ bẩn, chỗ người ta đặt chân. Đây là nguyên tắc chung mà người theo đạo nào cũng thấy đúng. Tượng Phật để dưới gầm cầu thang hay trong nhà tắm là điều nhiều người thấy khó chịu thật.
Không dùng làm đồ trang trí thuần tuý — làm chặn giấy, làm giá đỡ, làm đạo cụ chụp ảnh.
Không tuỳ tiện bỏ vào thùng rác. Với tượng và đồ thờ, cách phổ biến là mang gửi ở chùa hoặc cơ sở tôn giáo tương ứng; nhiều nơi có chỗ tiếp nhận. Có nhà chôn ở chỗ sạch trong vườn. Mỗi vùng mỗi nếp, và không có quy định chung nào được mọi người công nhận.
Nếu không rõ nên làm gì thì hỏi người theo đạo đó, hoặc hỏi tại chính cơ sở tôn giáo. Câu hỏi này không có gì ngại — người ta gặp thường xuyên.
Ngược lại, với nhóm đồ trang trí và linh vật dân gian thì không cần nghi thức gì đặc biệt: hỏng thì sửa hoặc bỏ, không dùng thì cho đi.
Khi nhà có nhiều tín ngưỡng
Đây là tình huống ngày càng phổ biến, và cách xử lý hợp lý thì khá giống nhau qua các nhà:
Tách không gian. Mỗi người có chỗ riêng cho thứ mình theo — một góc phòng, một kệ, một phòng. Không gian chung thì giữ trung tính.
Hỏi trước khi bày ở chỗ chung. Câu hỏi đơn giản "anh chị thấy để đây có được không" giải quyết gần hết.
Đừng dùng phong thuỷ làm lý do áp đặt. "Thầy bảo phải đặt ở đây" là câu khó cãi lại, và chính vì khó cãi mà nó gây ức chế. Người bị áp đặt sẽ nhớ rất lâu.
Không tranh luận đúng sai về tín ngưỡng trong nhà. Cuộc tranh luận đó chưa từng có ai thắng, và nó làm hỏng quan hệ thật vì một chuyện không đo được.
Mấy lời bán hàng nên cảnh giác
Phần này đáng nói vì nhóm đồ mang tính tôn giáo là chỗ dễ bị lợi dụng nhất:
"Phải khai quang, không thì phản chủ." Câu này bán được rất nhiều hàng và rất nhiều dịch vụ. Thực tế các gia đình làm rất khác nhau và nhiều nhà không làm gì đặc biệt. Đây là lời đe doạ dùng để bán, không phải một quy định chung.
"Tượng này đã được yểm/gia trì đặc biệt" kèm giá cao hơn hẳn tượng cùng loại. Không có cách nào kiểm chứng, và giá chênh là thật.
Bán kèm vật phẩm giải hạn cho người đang lo. Người đang ốm, đang gặp chuyện, đang có tang — đây là lúc người ta dễ tổn thương nhất, và bán hàng cho họ bằng nỗi sợ là việc không nên làm.
Gắn với chữa bệnh. Nói vật phẩm chữa được bệnh này bệnh kia — điều này không nên tin, và không được để nó làm hoãn việc khám chữa bệnh.
Một cách nghĩ đơn giản: nếu lời tư vấn khiến bạn thấy sợ nhiều hơn là thấy yên tâm, thì đó là bán hàng.
Tôn trọng mà không cần phải tin
Nhiều người không theo tín ngưỡng nào vẫn tôn trọng đồ thờ của người khác — và điều đó hoàn toàn nhất quán.
Bạn không cần tin một vật là thiêng để đối xử cẩn thận với nó. Bạn đối xử cẩn thận vì nó có ý nghĩa với người khác, và vì cách bạn xử lý nó nói lên điều gì đó về chính bạn.
Cũng như vậy theo chiều ngược lại: người theo tín ngưỡng không cần người khác cùng tin thì mới thấy được tôn trọng. Không ai phải giả vờ tin, và cũng không ai phải giải thích vì sao mình tin.
Mua đồ mang tính tôn giáo: mấy điều nên biết
Nếu bạn thật sự muốn mua một vật thuộc nhóm này — cho mình hoặc theo yêu cầu của người nhà — thì có mấy điều đáng cân:
Hỏi người trong đạo trước khi hỏi người bán. Người bán có lợi ích trong việc bạn mua; người theo đạo thì cho bạn biết cái gì phổ biến, cái gì lạ, cái gì không nên.
Nhiều cơ sở tôn giáo có chỗ thỉnh và thường không đặt nặng chuyện giá. Đây là đường đi mà nhiều người không nghĩ tới vì quen tìm ở cửa hàng.
Kích thước và chỗ đặt tính trước. Nhóm này cần một vị trí trang trọng cố định, không phải chỗ nào cũng được — nên đo chỗ trước khi mua, đừng mua rồi mới tìm chỗ.
Tránh mua vội ở nơi lạ. Đây không phải loại hàng nên mua theo lời mời chào trên đường hay trên mạng xã hội không rõ nguồn.
Thừa kế lại đồ thờ của người đã mất
Tình huống rất hay gặp: người lớn trong nhà mất đi, để lại bàn thờ, tượng, đồ cúng — và con cháu không theo hoặc không ở gần.
Mấy hướng mà các gia đình thường chọn:
Một người trong họ nhận tiếp. Nên bàn sớm và bàn rõ ai nhận, thay vì để rơi vào mặc định.
Gửi lên chùa hoặc cơ sở tôn giáo. Nhiều nơi nhận gửi, và đây là hướng phổ biến khi không ai trong nhà tiếp nhận được.
Thu gọn lại. Giữ phần cốt lõi, phần còn lại thì gửi đi — cách này hợp với nhà nhỏ, nhà chung cư.
Điều đáng tránh là để nguyên rồi bỏ bê. Bàn thờ phủ bụi nhiều năm làm người trong nhà áy náy hơn nhiều so với việc đã bàn bạc rồi quyết định một hướng rõ ràng.
Tóm lại
Có ba nhóm khác nhau trên cùng một kệ hàng: đồ trang trí có ý nghĩa biểu tượng, linh vật dân gian, và đồ mang tính tôn giáo — nhóm thứ ba thì với người theo, nó không phải hàng hoá trang trí. Phân biệt được thì tránh được chuyện khó xử khi tặng quà, khi bày ở chỗ chung, và nhất là khi món đồ không dùng nữa: đồ thờ thì không tuỳ tiện bỏ thùng rác, thường mang gửi ở cơ sở tôn giáo. Nhà nhiều tín ngưỡng thì tách không gian và hỏi trước khi bày chỗ chung. Và mọi lời tư vấn khiến bạn thấy sợ nhiều hơn thấy yên tâm đều là bán hàng.